De plezierige illusie

boats

Dat er niet zoiets bestaat als een vrije wil, kun je aan den lijve ondervinden wanneer je verliefd bent. Rationeel ploppen er wel gedachten op van: ‘Nu stop ik met whatsappen naar hem’, of: ‘Nu ga ik me even concentreren op mijn werk’. Of wellicht heb je een affaire met een dame of man en besluit je: ‘Nu stop ik ermee, nu wil ik hem of haar nooit meer zien!’ En toch, je kunt het niet laten weer een berichtje te sturen of om diegene toch weer op te zoeken. Dit komt omdat niet jij, maar het brein beslist. Op onbewust niveau verwerkt ons brein 11,2 miljoen bits per seconde. Dat is fenomenaal, want het is tien miljoen keer sneller dan een computer. Op bewust niveau verwerkt ons brein echter maar 60 bits per seconde. Van al onze hersenactiviteit vindt 99,999995% plaats op onbewust niveau en van alles wat er in het brein plaatsvindt, ben je je dus maar voor 0,000005% bewust. Daarbij komt dat dit bewuste deel pas in actie komt als het onbewuste deel alle keuzes al heeft gemaakt of alle acties al heeft gedaan. Wij hebben daar geen enkele weet van omdat we ons niet bewust zijn van wat er onbewust gebeurt. Logisch toch? Je weet immers niet wat je niet weet. Ons bewustzijn verzint achteraf een leuk verhaaltje en doordat we dit verhaaltje geloven, lijkt het alsof wij zelf kiezen en in staat zijn om weloverwogen rationele keuzes maken. Maar dat is een plezierige illusie.

Ons onbewuste doet dus iedere seconde 200.000 keer zo veel als ons bewuste. Een metafoor die we kunnen gebruiken om dit te visualiseren is die van de fabriek en de verslaggever. Ons brein is een gigantische fabriek waar 200.000 mensen werken. In deze fabriek zorgt men ervoor dat jouw hart klopt, dat je honger krijgt, dat je eet, dat je naar het toilet moet, dat je haar groeit, dat je ademhaalt, dat je spijsvertering werkt, dat je voorkeuren hebt, dat je keuzes maakt, dat je gedachten en gevoelens hebt, dat wondjes genezen en dat cellen worden vervangen. Het hele functioneren van jou als mens wordt geregeld in deze fabriek. Nu staat er buiten de fabriek een slecht ingelichte verslaggever, dit is ons bewustzijn. Deze persoon verzint continu een verhaaltje over wat er in de fabriek gebeurt, waarom het gebeurt en over hoe de fabriek in de toekomst zal functioneren. Uiteraard heeft deze verslaggever geen flauw idee van wat zich in de fabriek allemaal afspeelt, hij verzint ter plekke maar wat redenen en verklaringen. Als ik je nu vraag waarom je zit zoals je zit, dan word je je eerst bewust van je houding die daarvoor nog onbewust was. Daarna beginnen de 60 bits per seconde een verhaaltje te bedenken over waarom je zo zit. Ook als ik je vraag waarom je de kleren draagt die je nu aan hebt, komt de verslaggever met een mooi verhaal op de proppen. Maar je weet niet waarom je deze kleding draagt, je voorkeuren en acties worden allemaal bepaald door de onbewuste fabriek in je hoofd.